Kazachstan: Mleczarstwo w Kazachstanie – stan i perspektywy

Kazachstan konsekwentnie buduje swoją niezależność żywnościową, stawiając na intensywny rozwój branży mleczarskiej. W ciągu zaledwie kilku lat kraj przeszedł drogę od 19 do niemal 70 nowoczesnych gospodarstw, a kolejne 47 jest w trakcie budowy. Dzięki tym inwestycjom produkcja mleka wzrośnie o dodatkowe 600 tys. ton rocznie. Pozwoli to do 2027 r. nie tylko osiągnąć samowystarczalność, ale także w pełni nasycić rynek rodzimą produkcją serów i twarogów.

Pogłowie i struktura produkcji

Według danych rządowych z września 2025 r. pogłowie bydła w Kazachstanie szacowano na 8 mln sztuk, z czego 50% stanowiło bydło mleczne, 17% bydło mięsne, a 33% zwierzęta o podwójnym przeznaczeniu. Średnia dzienna wydajność mleka na krowę wyniosła 5,2 kg i znacznie różniła się w zależności od rodzaju gospodarstwa.

W latach 2014–2021 statystyki wskazywały na nieprzerwany wzrost pogłowia bydła oraz produkcji mleka w Kazachstanie. Trend ten został jednak zweryfikowany w 2022 r., kiedy rząd wprowadził korekty mające na celu usunięcie drastycznych rozbieżności statystycznych. Audyt ujawnił lukę rzędu 4,5 mln ton między ilością produkowanego mleka deklarowaną przez rolników a danymi od przetwórców. Problem dotyczy głównie gospodarstw indywidualnych, odpowiadających za 80% podaży, gdzie brak możliwości weryfikacji sprzyjał zawyżaniu wyników w celu uzyskania wyższych dotacji. Za wiarygodny punkt odniesienia uznano dane z zakładów przetwórczych, które podlegają łatwiejszej kontroli.

Skala ujawnionych rozbieżności wykluczyła możliwość wyjaśnienia ich wyłącznie specyfiką strukturalną krajowego sektora mleczarskiego. W konsekwencji w 2022 r. rząd dokonał radykalnej rewizji danych statystycznych, obniżając oficjalne pogłowie bydła o blisko 2 mln sztuk, a wolumen produkcji mleka o 3 mln ton. Korekta objęła przede wszystkim gospodarstwa domowe i indywidualne, w przypadku których brak obiektywnych mechanizmów weryfikacji uniemożliwiał potwierdzenie deklarowanych wyników.

W 2024 r. oficjalne pogłowie bydła wzrosło o 1,3 mln sztuk rok do roku, osiągając poziom 8 mln. Liczba ta niemal pokrywa się z danymi sprzed drastycznej korekty rządowej, co budzi pytania o nagłą zmianę metodologii, której przyczyny pozostają niejasne. Znacznie bardziej wiarygodnym wskaźnikiem kondycji sektora wydaje się produkcja mleka, która w 2024 r. odnotowała jedynie marginalny wzrost, co lepiej odzwierciedlało realną sytuację rynkową. W okresie od stycznia do października 2025 r. pogłowie bydła wzrosło o 2,7%, osiągając 8,3 mln sztuk. Liczba cieląt wzrosła do 2,8 mln, czyli o 17,8% więcej niż w analogicznym okresie 2024 r. W tym samym okresie produkcja mleka wyniosła 3 491 tys. ton, czyli o 5% więcej niż w analogicznym okresie 2024 r. (3 324 tys. ton).

Kazachstański sektor mleczarski nadal składa się głównie z małych gospodarstw rolnych, w których hoduje się niewielką liczbę krów o podwójnym przeznaczeniu i niskiej wydajności. Ograniczone są także aktualne moce przetwórcze. 

Sektor jest stopniowo modernizowany, wykorzystując najnowsze technologie i innowacje w gospodarstwach rolnych, w tym importowaną genetykę zwierząt gospodarskich ze Stanów Zjednoczonych. W związku z powyższym rząd ma nadzieję, że stworzy to nowe możliwości gospodarcze dla kraju i zmniejszy jego zależność od rosnącej ilości importowanych produktów mlecznych.

W Kazachstanie istnieją trzy rodzaje gospodarstw mleczarskich:

1. Gospodarstwa domowe

Model produkcji opiera się na mikrohodowlach utrzymujących od 2 do 5 krów ras lokalnych o niskiej produkcyjności (poniżej 5 kg mleka dziennie na sztukę). Gospodarstwa te funkcjonują w systemie ekstensywnym, wykorzystując pastwiska publiczne latem i zakupione pasze zimą. Ze względu na brak formalnej rejestracji i funkcjonowanie w szarej strefie, producenci ci mają ograniczony dostęp do programów wsparcia państwowego. Surowiec trafia głównie na potrzeby własne lub do lokalnych rzemieślniczych punktów przetwórstwa.

2. Gospodarstwa indywidualne 

Gospodarstwa te operują na gruntach dzierżawionych, utrzymując stada liczące od 10 do 500 sztuk bydła. Mimo niskiej wydajności jednostkowej (poniżej 5 kg dziennie od krowy) ich działalność jest w pełni sformalizowana, co umożliwia korzystanie z ulg podatkowych i dotacji państwowych. System żywienia opiera się na wypasie oraz zakupie paszy w okresie zimowym. Logistyka dostaw do oddalonych o 100–200 km przetwórców pozostaje jednak wyzwaniem – proces odbioru surowca jest nieuregulowany i podatny na opóźnienia.

3. Przedsiębiorstwa rolne 

Nowoczesne komercyjne gospodarstwa mleczarskie o pogłowiu 500–8000 sztuk są porównywalne z zachodnimi gospodarstwami mleczarskimi. Średnia dzienna wydajność na krowę wynosi w nich prawie 13 kg dzięki lepszym paszom, nowoczesnym praktykom hodowlanym, ulepszonej genetyce i zaletom mechanizacji. Często są one zintegrowane z wielkoskalowymi gospodarstwami zbożowymi, które dostarczają niezbędną paszę dla zwierząt gospodarskich. Są zarejestrowane w urzędzie i korzystają z pełnego zakresu wsparcia państwowego, w tym dotacji inwestycyjnych i programów preferencyjnych dla dużych inwestycji kapitałowych.

Chociaż liczba dużych przedsiębiorstw rolnych stopniowo rośnie, większość produkcji mleka w kraju nadal pochodzi z gospodarstw domowych. Według oficjalnych statystyk około 60% mleka produkowanego w Kazachstanie w 2024 r. pochodziło z gospodarstw domowych. Przedstawiciele sektora twierdzą jednak, że liczba ta jest prawdopodobnie zawyżona, ponieważ trudno jest zweryfikować, ile mleka faktycznie produkują gospodarstwa domowe. Współczesne kazachstańskie mleczarstwo stoi przed poważnymi wyzwaniami, zwłaszcza w zakresie zdrowia zwierząt, które wpływa na produktywność sektora. Trudności w dostępie do najnowszych szczepionek i innych leków weterynaryjnych prowadzą do wybuchów chorób takich jak pryszczyca i bruceloza. Brak solidnego programu doradczego spowalnia wdrażanie w gospodarstwach rolnych najnowszych innowacji technologicznych, praktyk hodowlanych i innych nowoczesnych zastosowań, a brak wiarygodnych danych rynkowych utrudnia rolnikom planowanie i inwestowanie.

Przetwórstwo i import

Kazachstański sektor przetwórstwa mleczarskiego rozwija się pod względem zaawansowania i wydajności, a ponad 180 zakładów przetwórczych, produkujących pełną gamę produktów mlecznych, w tym pasteryzowane mleko płynne, sery, masło, jogurty i mleko w proszku, stale się rozwija. Produkcja tych różnorodnych produktów mlecznych w dużej mierze zaspokaja krajowe potrzeby konsumpcyjne, z wyjątkiem niektórych produktów o wyższej wartości, takich jak ser, mleko modyfikowane dla niemowląt i lody. W rezultacie Kazachstan obecnie importuje znaczne ilości tych produktów z krajów sąsiednich.

W przyszłości – wraz z przewidywanym wzrostem produkcji mleka – możliwości przetwórców mleka w zakresie produkcji wysokiej jakości produktów mlecznych będą rosły dzięki ciągłym inwestycjom w sprzęt, standardy jakości i bezpieczeństwa oraz infrastrukturę łańcucha chłodniczego. W rzeczywistości kilku dużych przetwórców (takich jak FoodMaster, Eurasia Foods i Adal) już zmodernizowało swoje fabryki, aby spełniały standardy jakości i bezpieczeństwa Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej (EAEU). Te ulepszenia pomogły poszerzyć asortyment markowych produktów na rynku krajowym i otworzyły możliwości eksportu do Uzbekistanu, Kirgistanu i Chin.

Do końca 2025 r. produkcja przetworzonego mleka płynnego i śmietanki w Kazachstanie osiągnęła 665,2 tys. ton, co oznacza wzrost o 7,1% w porównaniu z 2024 r. W styczniu 2026 r. produkcja wyniosła 53,8 tys. ton, czyli o 6,1% więcej niż w analogicznym okresie roku 2025. Do najważniejszych graczy w branży należą Rachmanowski Zakład Mleczarski, KazMilk i Zakład Mleczarski Kapszagaj.

Konsumpcja produktów mlecznych w Kazachstanie rośnie, a roczne spożycie mleka na osobę wynosi 265 kg.

Od stycznia do sierpnia 2025 r. produkcja masła wzrosła o 15%, a fermentowanych produktów mlecznych – o 6,4%. Wartość produkcji rolnej brutto wzrosła o 3,4% do 3,6 bln KZT (6,84 mld USD), a produkcji zwierzęcej – o 3,2%, do 2,26 bln KZT (4,29 mld USD). W tym okresie Kazachstan wyprodukował 696,2 tys. ton mięsa, 2,63 mln ton mleka i 3,01 mld jaj kurzych. Kazachscy producenci odnieśli znaczący sukces na Mistrzostwach Świata Mondial du Fromage et des Produits Laitiers 2025, zdobywając trzy złote, jeden srebrny i dwa brązowe medale.

Ceny produktów mlecznych także nadal rosną. W styczniu br. ceny mleka pitnego wzrosły o 0,6% w ujęciu miesięcznym i o 9,2% w ujęciu rocznym, a ceny nabiału różniły się znacząco w zależności od regionu. Średnio litr mleka o zawartości tłuszczu 2,2–2,5% kosztował 610 KZT (ok. 1,24 USD), a mleka o zawartości tłuszczu 3,2-4,5% – 660 KZT (ok. 1,32 USD).

W 2025 r. krajowi producenci zaspokoili 95,1% całkowitego popytu rynku krajowego i eksportu (94,6% w 2024 r.). Tym samym Kazachstan nadal jest zależny od importu produktów głęboko przetworzonych, takich jak masło, ser i twaróg. Kraj jest głównym importerem masła, którego krajowe spożycie wzrosło o 27% w ciągu pierwszych siedmiu miesięcy 2025 r., osiągając 20 tys. ton.

Rosja i Białoruś dostarczyły ponad połowę całego importu, co pokazuje silne uzależnienie Kazachstanu od partnerów z EAEU w zakresie mleka, masła i sera. Francja i inni dostawcy z UE dostarczali mniejsze, ale bardziej marżowe sery i specjalistyczne produkty mleczarskie.

Zdaniem prezydenta Kazachstanu kraj musi zmniejszyć zależność od importu produktów mlecznych, a Ministerstwo Rolnictwa Kazachstanu zwiększy niezbędne wsparcie dla producentów mleka i przetwórców. Jednak z perspektywy specjalistów zmniejszenie tej zależności prawdopodobnie zajmie dużo więcej czasu, ponieważ popyt konsumentów na produkty mleczne rośnie obecnie szybciej niż zdolności produkcyjne kraju. 

W rzeczywistości źródła branżowe szacują, że realna luka podażowa wyniosła około 600 tys. ton płynnego mleka w 2024 r., co oznacza, że kazachscy mleczarze nie wyprodukowali wystarczającej ilości mleka, aby zaspokoić popyt przetwórców i konsumentów, zmuszając kraj do polegania na imporcie sera, masła i innych produktów mlecznych.